Sözleşme hazırlarken en önemli nokta, tarafların kim olduğunu, neyin borçlanıldığını, bedelin ve sürenin ne olduğunu açık ve çelişkisiz biçimde yazmaktır. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu genel olarak sözleşme serbestisini kabul eder; ancak belirsiz, eksik veya birbiriyle çelişen hükümler ileride uyuşmazlık ve ispat sorunu doğurabilir. Bu nedenle sözleşme imzalanmadan önce metnin dikkatle gözden geçirilmesi gerekir.
Sözleşmede hangi temel unsurlar bulunmalıdır?
Bir sözleşmenin işlevini yerine getirebilmesi için taraflar arasındaki iradelerin açıkça yansıması gerekir. Genel olarak şu unsurların metinde yer alması beklenir:
- Taraflar: Gerçek kişiler için ad, soyad ve T.C. kimlik numarası; şirketler için unvan, vergi numarası ve imza yetkilisi bilgisi.
- Sözleşmenin konusu: Yapılacak iş, devredilecek mal veya sunulacak hizmetin mümkün olduğunca somut tarifi.
- Bedel ve ödeme planı: Tutar, para birimi, ödeme tarihleri, ödeme şekli ve gecikme hâlinde uygulanacak düzenleme.
- Süre ve başlangıç tarihi: Sözleşmenin ne zaman başlayacağı, ne kadar süreceği ve yenilenip yenilenmeyeceği.
- Tarafların yükümlülükleri: Her tarafın neyi, ne zamana kadar ve hangi şekilde yapacağı.
- Sona erme ve fesih: Hangi hâllerde, hangi bildirimle sözleşmenin sona erdirilebileceği.
Bu unsurlardan biri eksik bırakıldığında, taraflar arasındaki beklenti farkı dava aşamasında ispat tartışmasına dönüşebilir.
Sözleşme yazılı olmak zorunda mıdır?
Genel kural, sözleşmelerin kanunda aksi öngörülmedikçe belirli bir şekle bağlı olmamasıdır. Yine de bazı sözleşmeler için kanun yazılı şekil, resmî şekil veya başka bir şekil şartı arayabilir; bu şekil şartına uyulmadığında sözleşme geçerli olmayabilir. Hangi şeklin gerektiği sözleşmenin türüne göre değişir ve ilgili mevzuattan ayrıca kontrol edilmelidir.
Şekil şartı bulunmayan hâllerde dahi yazılı sözleşme yapmak pratikte önemlidir. Sözlü anlaşmalar veya yalnızca mesajlaşmalara dayanan düzenlemeler, uyuşmazlık hâlinde ispatı zorlaştırır. İmzalı bir metin, taraflar arasındaki mutabakatın içeriğini ve tarihini göstermeye yardımcı olur.
Sözleşmede hangi hükümlere özellikle dikkat edilmelidir?
Taslak metinde standart görünen bazı maddeler, sonradan önemli sonuçlar doğurabilir. Dikkat edilecek başlıca noktalar şunlardır:
- Cezai şart: Sözleşmeye aykırılık hâlinde ödenecek tutarın nasıl belirlendiği açıkça yazılmalıdır. Aşırı görülen cezai şartlara karşı, kanunda öngörülen koşullar çerçevesinde mahkemeden müdahale istenmesi gündeme gelebilir.
- Fesih ve ihtar şartları: Feshin hangi bildirimle yapılacağı, bildirimin hangi adrese ve hangi yolla gönderileceği belirlenmelidir.
- Gecikme ve temerrüt: Ödeme veya ifa gecikmesinde hangi sonuçların doğacağı düzenlenmelidir. Faiz ve benzeri parasal sonuçlar için ilgili mevzuata bakılmalıdır.
- Yetkili mahkeme ve tebligat adresleri: Uyuşmazlığın hangi yerde çözüleceği ve tarafların tebligat adresleri açıkça yazılmalıdır.
- Önceden hazırlanmış genel işlem koşulları: Bir tarafça önceden hazırlanıp karşı tarafa sunulan standart hükümler, kanunda öngörülen denetime tabi olabilir; karşı tarafı aşırı biçimde zor durumda bırakan hükümler geçersiz sayılabilir.
Sözleşme tarafı bir ticari işletme ise, tacirlere ilişkin özel kuralların da bulunabileceği unutulmamalıdır. Cezai şartın tacirler bakımından ele alınmasına ilişkin genel çerçeve için tacirler ve cezai şart yazımıza göz atabilirsiniz.
Hazırlık sürecinde hangi adımlar izlenmelidir?
Sağlam bir sözleşme, imza aşamasından önce yapılan hazırlıkla başlar. Pratikte şu sıra izlenebilir:
- Tarafların kimlik, unvan ve yetki belgelerinin kontrol edilmesi.
- Görüşmelerde mutabık kalınan noktaların yazılı olarak listelenmesi.
- Sözleşmenin konusu, bedeli ve süresinin netleştirilmesi.
- Taslağın her iki tarafça okunması ve belirsiz ifadelerin düzeltilmesi.
- Eklerin (teknik şartname, ödeme planı, teslim tutanağı gibi) sözleşmeye bağlanması ve her sayfanın paraflanması.
- Nihai metnin imzalanması ve her tarafa bir imzalı nüsha verilmesi.
Taslakta anlaşılmayan veya karşı tarafça dayatılan bir hüküm varsa, imzadan önce açıklama istenmesi ve gerekiyorsa metnin değiştirilmesi talep edilmelidir. İmza sonrası "okumadım" savunması genel olarak sözleşmenin bağlayıcılığını ortadan kaldırmaz.
Sözleşmeden doğan alacaklarda sürelerin takibi ve ispat da ayrıca önem taşır. Sürelerin takibi, hakkın zamanında kullanılabilmesi bakımından belirleyicidir; ispat belgeleri ise talebin dayanağını oluşturur. Genel zamanaşımı süresi TBK m.146 uyarınca 10 yıldır; ancak bazı sözleşme türleri için daha kısa veya uzun özel süreler bulunabilir. Örneğin eser sözleşmesinde yüklenicinin sorumluluğuna ilişkin süre TBK m.478'e göre 5 yıldır, ağır kusur veya hile hâlinde 20 yıldır. Zamanaşımının işleyişi hakkında ayrıntı için alacak zamanaşımı yazımıza bakılabilir.
İspat bakımından ise şu belgelerin düzenli saklanması yararlıdır:
- İmzalı sözleşme ve tüm ekleri.
- Ödeme dekontları, faturalar ve teslim tutanakları.
- Tarafların sözleşme süresince yaptığı yazılı bildirimler ve ihtarnameler.
- Değişiklik veya ek protokoller.
Sözleşmede sonradan değişiklik yapılacaksa, bunun da yazılı bir ek protokolle belgelenmesi gerekir. Sözlü olarak "idare edelim" denilen değişiklikler, ileride bağlayıcı olup olmadığı yönünden tartışma yaratabilir.
Sözleşmeye aykırılık hâlinde hangi yollar izlenebilir?
Taraflardan biri sözleşmeye aykırı davrandığında, genel olarak önce sözleşmedeki fesih ve ihtar hükümleri incelenir. Çoğu durumda karşı tarafa yazılı bir bildirim veya ihtarname göndererek ifanın talep edilmesi ve verilecek makul sürenin belirtilmesi gerekir.
Bildirimden sonuç alınamazsa şu seçenekler değerlendirilebilir:
- Sözleşmenin ifasının veya uğranılan zararın tazmininin talep edilmesi.
- Sözleşmede cezai şart varsa bunun istenmesi.
- Koşulları varsa sözleşmenin feshi veya sözleşmeden dönülmesi.
- Alacak belgeye dayanıyorsa icra takibi veya dava yoluna gidilmesi.
Hangi yolun uygun olduğu, sözleşmenin türüne, ihlalin niteliğine ve elde bulunan belgelere göre değişir. Bu nedenle ihtarname göndermeden veya sözleşmeyi tek taraflı feshetmeden önce metnin tamamının ve yazışmaların birlikte değerlendirilmesi yararlıdır.
Sonuç
Sözleşme hazırlarken taraflar, konu, bedel, süre, yükümlülükler ve fesih hükümleri açık yazılmalı; imza öncesinde metin dikkatle okunmalı ve belgeler düzenli saklanmalıdır. Hangi şekil şartının aranacağı ve hangi hükümlerin geçerli olacağı sözleşmenin türüne göre değişir. Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez.
Sözleşme taslağı hazırlatmak veya mevcut bir metni gözden geçirtmek isteyenler için Antalya sözleşme avukatı ve Antalya borçlar hukuku avukatı ile yapılacak bir görüşmeye taraf bilgileri, taslak metin, ekler ve önceki yazışmaların getirilmesi, incelemeyi kolaylaştırır. Ayrıntılar için sözleşmeler hukuku sayfamızı inceleyebilirsiniz.
Kendi durumunuza özgü bir değerlendirme için ön görüşme talep edebilirsiniz.